ما هستيم، بدجوری هم هستيم!

گفتگو با عباس معروفی

روزنامه صاحب‌قلم، شماره 13، صفحه‌ فرهنگی، دوشنبه 19 ارديبهشت 1384، تهران
سال بلواست. سمفونی مردگان شنيده می‌شود. عباس سال‌ها پيش رفته بود که بيايد و نيامد. اين مختصر ادای دينی است به آنها که هنوز نمرده‌اند. برای گفتگو هيچوقت دير نيست. اما حکايت همچنان باقی است. حتا اگر معروفی در غربت زبان به اعتراف بگشايد، اعترافاتی که هموطنانش نتوانند بشنوند يا بخوانند. با او اندکی هم سخن شده‌ايم، تا آنجا که مجاز است.
- باران. دال.

* چرا نام تمام مردگان یحیاست؟
رمان با اين سرنوشته آغاز می‌شود: «اذنادا نُبَشّرُکَ بِغلامٍ اسمُهُ يحيی». پيرمردی هيزم‌کش با موهای سفيد در سن و سالی که خود باور ندارد صاحب پسری می‌شود به نام مندل، که حالا جوانی هجده ساله است. پيرمرد اما  شش فرزند جوان از دست داده و مردم به او می‌گويند تو ملک‌الموت را می‌بينی، و زيبا  و جوان می‌بينی، سلام ما برسان و بگو...
رمان در فضايی متافيزکی می‌گذرد، آنجا که ديدار دو موجود صورت می‌گيرد، در بلندای کوه زرنگيس، در کناره‌ی جنگل، يحيا و نورسا و اسماعيل و ابراهيم و يحيا و سينا يکجا در چهره‌ی سواری زيبا بر پيرمرد ظاهر می‌شوند.
می‌ترسد و می‌گويد: به من کمی وقت بده، آرزوی دامادی‌ پسر جوانم را دارم.
سوار می‌گويد: رحم خدا زياد است، اما حکم دوتا نمی‌شود.
و از همينجا تعليق آغاز می‌شود.
رمان در يک لحظه جريان دارد، آنجا که رود سنگ می‌شود، پروانه‌ها ديگر بر گل پنيرک بال بال نمی‌زنند، ساکن می‌مانند، اسب‌ها از حرکت می‌ايستند، و موهای سوار بر هوا نقاشی می‌شود.
رمان در واقع نو کردن موسا و شبان است. تقابل با النگ دولنگ‌های رياکاران، و نمايش انسان در کنار تزوير و دروغ. جايی که انسان با مهر آراسته می‌شود، نه با رگهای ورجهيده‌ی عصب، نه با تعصب، و نه با انتقام. حيف که آدم‌ها از عظمت درون خود خبر ندارند، و خود را تا پايين‌ترين نقطه‌ی سقوط فرو می‌کشند. حيف!
رمان با دوربينی ويژه روايت می‌شود که تا پايان کار خواننده آن را نمی‌يابد. روايت‌ها هم تغيير می‌کند. بعضی شخصيت‌ها را شما در سال بلوا می‌يابيد: پيرمردی که با بار هيزم از فلکه می‌گذرد، چوپان جوانی که در کوه زرنگيس بر اثر رعد و برق نشسته بر سنگی زغال می‌شود،  و آن دوقلوها که دست در گردن يکديگر سيل سرخ با خود بردشان.
بخش‌های عمده‌ی کار را در آکادمی سمندريان برای بچه‌هام خوانده‌ام، و کپی آن را چند نفری دارند.
هميشه شعر می‌خوانم تا داستان بنويسم. هم به خاطر زبان، هم ايجاز، و هم لايه‌های متفاوت. نمی‌دانم اين شعر زيبای سپانلو  را خوانده‌ايد؟ «نام تمام بچه‌های رفته/ در دفترچه‌ی درياست/ بالای اين ساحل/ فراز جنگل خوشگل/ در چشم هر کوکب/ گهواره‌ای برپاست/ بيخود نترس ای بچه‌ی تنها، نام تمام مردگان يحياست...» همان سال‌ها اين رمان را به اين رفيق سال‌های جوانی‌ام تقديم کردم. اما نمی‌دانم چرا اين رمان به شوربختی افتاده و نمی‌توانم نسخه‌ی نهايی‌اش را به ناشرم بسپارم. دست کم به سه ماه زمان "منسجم" و "بی‌دغدغه" نياز دارم، اما تا اين لحظه "غم نان" نگذاشته است. زندگی روز به روز سخت‌تر می‌شود. فکر می‌کنم  عمر ما وصال اين يکی را ندهد. مهم هم نيست البته. نام تمام مردگان يحياست.

* پس ادبیات مهاجرت چه می‌شود؟

ادبيات خلاقه همواره ادبيات مقاومت و مبارزه است، همواره تبعيدی، و همواره زبانی سرخ، مگر آنکه متعهد باشد. اگر هم می‌بينيد ادبيات مهاجرت مبارزتر می‌نمايد، باز هم به  خاطر آزاد بودن و دور بودن از انواع سانسور و معضل‌های سياسی اجتماعی است. آنها که سانسور می‌کنند و برای سانسور سينه می‌زنند بخاطر "ناموس" خودشان واهمه دارند، وگرنه بقيه همه چيز را در جهان آزاد اينترنت می‌بينند و می‌خوانند.

* شما از بنیاد هاینریش بل سر درنياوردي؟
با اينکه "بنياد هاينريش بل" در برلين است، ولی تا به حال و هنوز به آنجا نرفته‌ام. يعنی کاری ندارم. من در سال 96 به مدت هفت ماه مهمان "خانه‌ی هاينريش بل" بودم. بعد هم يک سال در آن خانه به عنوان سرپرست کار کردم. چراغی که به خانه رواست به بنياد حرام است. خانه و بنياد با هم فرق دارند. اولی پناهی است برای نويسندگان فراری و تبعيدی از سراسر جهان، دومی نهادی است سياسی و وابسته به حزب سبزها. رابطه‌ام با خانه اما دوستانه است.

* حلقه ی ملکوت چگونه شکل گرفت؟

حلقه‌ی ملکوت را داريوش محمدپور راه انداخت، شش ماه پس از تأسيس آن  من هم در اين حلقه افتادم، اما زير پای خيلی‌ها مثل رويايی، شاعر بزرگ‌مان، يا مثل رضا علامه‌زاده، برجسته‌ترين فيلمساز ايران در تبعيد، و افرادی ديگر نشستم و آنها را ملکوتی کردم. فضای مناسب و خوبی است. بيش از هر چيز تحمل‌پذيری انسانی، و آزادی ملکوتی‌اش را دوست دارم.

* و داخل ايران «کانون نویسندگان»؟

من از نخستين جلسه‌ی سومين دوره‌ی کانون نويسندگان تا زمان انتشار متن "ما نويسنده‌ايم" در تمامی جلسات جمع مشورتی بدون غيبت حضور داشتم. يکی از پيشنهاددهندگان متن حمايت از سعيدی سيرجانی، يکی از اعضای تدوين متن "ما نويسنده‌ايم" و نيز يکی از هشت نفر جمع‌آورندگان امضای همين متن بودم. از مهر 73 کنار کشيدم و يک تنه پای کاری خلاف ايستادم. هيچکس حق نداشت امضای يک عضو رسمی و قديمی کانون را که 14 کتاب دارد و متن را امضا کرده و نخستين بار در اين سال‌ها ضرورت فعاليت کانون را طرح موضوع کرده حذف کند. ما برای سانسور واژه می‌جنگيم، و تو ببينی که يک نويسنده را حذف کرده‌اند. گرچه مجمع کانون در نخستين جلسه‌اش در سال 78 از اسماعيل جمشيدی رسماً پوزش خواست، اما بلاهايی سرم آمد که همه را در کتابی در همين مورد آورده‌ام.
حالا سال‌هاست که دورادور کار دوستانم را دنبال می‌کنم. همان بهتر که کانون رسمی نيست. کاش بعضی دولتمردان در حمايت کانون خودشان را وسط نمی‌انداختند. اين يک نقض غرض بود. و کاش کانون در حمايت از يک دولتمرد اعلاميه نمی‌داد. البته همان شب با يک اطلاعيه حمايت کانون از "دولتمرد آزاده" را خلاف منشور دانستم. آنها می‌توانستند به عنوان دويست نويسنده (امضا) هر کاری بکنند، ولی کانون نويسندگان يک نهاد سياسی‌کار نيست که وارد هر مقوله‌ای بشود.
کمی از سوابق و ماجراهی قديم گفتم تا نشان دهم که حرف آخر را منشور می‌زند، و نيازی به حکايت ديگر نيست. چند تا آدم و حتا همه‌ی آدم‌ها نمی‌توانند کانون را به بيراه بکشند. سنگ بزرگی است که بايد بشناسی‌اش: کسی راز مرا داند که از اين رو به آن رويم بگرداند.
نمی‌فهمم مثلاً چرا هيئت دبيران برای جلسات جمع مشورتی اجازه می‌گيرد؟ از کی اجازه می‌گيرد؟ کانون بر پاهای منشور ايستاده و با هيچ توفانی فرو نمی‌ريزد، اما اگر به مصلحت‌جويی بيفتد ديگر کانون نويسندگان نيست؛ مجمع تشخيص مصلحت برخی نويسندگان است که من با آنها کاری ندارم. ما که واهمه نداريم، فوقش می‌گويند جمع نشويد. اما اين را می‌دانند که ما هستيم. بله، هستيم. بدجوری هم هستيم. حتا اگر در وطن نباشيم.

* حرف‌های یوسفعلی میرشکاک چی؟
اهميتی نمی‌دهم. آدم به هر چيزی که واکنش نشان نمی‌دهد.

* و ماجرای جايزه‌ی قلم طلایی گردون؟

اگر با مشکلی مواجه نشويم فيلم مراسم هر دو سال 73 و 74  را به زودی در ايران منتشر می‌کنيم. و اگر گرفتاری‌های عديده اجازه دهد و کمی وقت داشته باشم که با رضا درويش، سازنده‌ی فيلم "قلم زرين گردون" دو روز وقت بگذارم، فيلم را خواهيد ديد. همانجا می‌بينيد که چرا به سومين دوره نکشيد.

* ادامه منطقی راه گردون در ایران را کدام نشریه می‌دانی؟ ( تکاپو، جامعه سالم، کارنامه، ...)
هيچ‌کدام.

* باز هم گردون را منتشر می‌کنی؟
بگويم هرگز؟ بگويم نمی‌توانم؟
می‌دانيد؟ ديگر نه جانی دارم، نه حوصله‌ای، و نه چشم‌اندازی. خسته‌ام، نيرويم را از دست داده‌ام، کار زياد خردم کرده. روزها که می‌گذرد بيش‌تر باور می‌کنم پنج هزار کيلومتر فاصله‌ی زيادی است.

* ما در کجای جهان ایستاده‌ایم؟
در ادبيات داستانی درست کنار جهان ايستاده‌ايم. و چون رابطه‌ی ادبيات داستانی با نظام قطع بوده و خواهد ماند، رشد می‌کند، زيرزمينی و روزمينی شاخ و برگ می‌دهد. کسی هم امروزه نمی‌تواند جلوش را بگيرد. در برخی علوم هم آدم داريم، و رشد می‌کنيم. اما در مسائل  ديگر ما اصلا نايستاده‌ايم، خوابيده‌ايم، مرده‌ايم. جنازه‌ايم.
بگذاريد يکی از خاطراتم را برايتان بگويم که همين تازگی اتفاق افتاد. در قطاری به مقصد وين همسفرم پرسيد: شما کجايی هستيد؟ (از کجا می‌آييد؟) گفتم ايرانی (از ايران). ديدم لب و لوچه‌اش آويزان شد و ديگر با من حرف نزد. پاکت پسته‌ام را جلوش گرفتم، گفت که ميل ندارد. جلو زنش گرفتم، او هم نگاهی به شوهرش کرد و با چشم‌هاش گفت نه. داشتم کهير می‌زدم، آن برخورد خوب اول‌شان که کمک کردند ساکم را گذاشتم آن بالا، و اين رفتار ناگهانی عجق‌وجق! من هم شانه بالا انداختم که به جهنم. آدم وقتی ايرانی باشد تنها می‌ماند.
کمی چرت زدم، و بعد کاغذهام را در آوردم و شروع کردم به نوشتن. دو سه ساعتی نوشتم، يکی دوبار رفتم بيرون کوپه سيگار کشيدم و برگشتم. باز هم کمی چرت زدم، و بعد شروع کردم به نشانه‌گذاری دو متن فارسی و آلمانی سال بلوا. می‌خواستم قسمت‌هايی را که قرار است در جلسه‌ی ‌فردا بخوانم تمرين کنم. کتاب آلمانی روی ميز بود. مرد گفت: «اجازه دارم اين را ببينم؟»
با دلخوری گفتم: «بله، البته.»
و ناگهان همينجور که عکس پشت جلد را با من مقايسه می‌کرد با هيجان پرسيد: «شما نويسنده‌ی اين کتاب هستيد؟»
و... بگذريم.
بعد ما دوست شديم، آنها مرا به شام دعوت کردند، به رستوران قطار رفتيم، و آنجا بود که همسفرم اقرار کرد: از بس همراه ايران کلماتی چون تروريست و دروغ و اعدام و زندان و شلاق شنيده، ترش می‌کند. تمام راه حرف زديم و از هرجايی گفتيم. زن پرسيد: «در ايران واقعاً زنها حق‌شان نصف مردان است؟» گفتم بله و خيلی چيزهای ديگر.
نمی‌تواني سرت را مثل کبک در برف فرو کنی و بگويی ما صاحب همه‌ی حق‌هاييم. خيال می‌کنی دين برتر، نژاد برتر، هوش برتر، و همه چيز برتر مال توست، و نمی‌دانی با همين صفت تفضيلی، و همين احساس برتری عملاً فاشيست می‌شوی.
تا حقوق بشر را رعايت نکنی، حقی به مردم ما نمی‌دهند. تا با روشنفکران جامعه‌ی خودت ديالوگ نداشته باشی، جز با مونولوگ يا ترالوگ به سراغت نمی‌آيند. مواد خامی، مومی، باهات بازی می‌کنند، شکلت را عوض می‌کنند، دو دره‌ات می‌کنند. بايد بدانی که دوره‌ی زور سر آمده، بايد مقتدر و باهوش باشی که  از روی ايدئولوژی بپری، به نقطه‌ای بپری که به کسی باج ندهی، رشوه نگيری، دزدی نکنی، اينهمه دروغ نگويی.

* کدام ايران و  ایرانی؟

ايرانی، ايرانی است. فرقی با هم  ندارند. اينجا پر است از آدم‌های عقده‌ای، آنجا هم هست. اينجا به هر طرف بچرخی سياست‌باز عقب‌افتاده می‌بينی، آنجا هم می‌بينی.
خب جور ديگرش هم هست. کم آدم تحصيلکرده و روشنفکر از آب و گل گذشته نداريم. ما دو پاره از يک پيکريم. فقط لت و پار شده‌ايم. بايد خودمان را جمع و جور کنيم، با همين چهار تا آدم خيلی کارها می‌شود کرد. رفتار اکثريت مردم با کردار نخبگان جامعه گفتار نيک ديگران را در پی خواهد داشت. اما اگر لات‌ها گرداننده‌ی جامعه باشند، لمپن‌ها اکثريت رأی را به دست می‌آورند.

* و غم غربت؟
هرچه بگويم، آبروی فقر و قناعت را برده‌ام.

* به ایران باز می گردی؟
حتا اگر مرده باشم.

* از نشر ققنوس بگو.
همه‌اش لطف و تلاش ناشر عزيزم، آقای امير حسين‌زادگان است. حضور دوباره‌ام را در کشورم مديون او هستم. تاکنون در عمرم انسانی به زلالی او نديده‌ام. آدمی است شريف، باهوش، مدير، و عاقل. 

* هنوز هم اسير ویرایشی؟
آخ آره. من اگر با نوشته‌هام زندگی نکنم، انتشارشان نمی‌دهم. همين حالا ماه‌هاست که دارم رمان "تماماً مخصوص" را برای بيستمين بار پاکنويس می‌کنم. سال گذشته آن را به ناشرم سپردم که حروفچينی کند، و بفرستد. از مهرماه که با پست سريع فرستاد تا کنون بارها روی آن کار کرده‌ام، ولی دنبال سرانگشتان معجزه هستم که به دادم برسد.
اتفاقاً هفته‌ی پيش سيصد صفحه‌ از نسخه‌‌ی نهايی  آن را پرينت گرفتم، صحافی کردم و دادم دست سختگيرترين رفيقم که بسيار بی‌حوصله‌ و غرغروست. آقای درياروندگان (وحيد) که سليقه‌‌اش را دوست دارم، کتاب را آش و لاش تحويلم داد و نفسم را بريد.
دارم باز کار می‌کنم. دارم می‌تراشم. به قول وحيد عزيزم دارم پيکر فرهاد می‌تراشم. راه ديگری وجود ندارد. سلاح آبايی ما همين داستان ماست، صيقلش می‌دهيم برای روز مبادا، که فرداست.

* دختری که باد به خاطر موهایش می‌وزد کیست؟

در رمان "تماماً مخصوص" او را خواهيد شناخت. کسی که در تمامی آثارم "حضور" دارد. اما اين بار عباس اعتراف می‌کند.